گسترش نیوز: تاریخچه داد وستد و تجارت در ایران، به مثابه یکی از بزرگترین تمدنهای کهن جهان، نشاندهنده روندی بلند و پیچیده است که ریشه در آغاز شهرنشینی و شکلگیری جوامع پیچیده انسانی دارد. دادوستد نظاممند در ایران، به ویژه در دورههای پیش از تاریخ و دوران تاریخی، بخش مهمی از زندگی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این سرزمین را تشکیل داده و به شکلگیری شبکههای گسترده ارتباطی و فرهنگی با سایر مناطق همسایه و فراتر از آن کمک کرده است.
با آغاز شهرنشینی در فلات ایران، دادوستد دیگر یک کنش اتفاقی یا محلی نبود. شواهد باستانشناسی نشان میدهد که از حدود ۴۵۰۰ سال پیش از میلاد، شبکههای مبادلهای شکل گرفت که هم نیازهای محلی را پاسخ میداد و هم مناطق دوردست را به یکدیگر پیوند میزد. این دادوستدها را میتوان به دو دستهی کلی تقسیم کرد؛ تجارت درونمنطقهای و تجارت برونمنطقهای.
در شرق و جنوبشرق ایران، از شهر سوخته تا تپه یحیی و شهداد، آثار فراوانی از مبادلهی فرآوردههای کشاورزی، سنگهای قیمتی و مصنوعات صنعتی به دست آمده است. همزمان، روابط تجاری ایران با سرزمینهای مجاور، بهویژه بینالنهرین آغاز شد و بهتدریج به ستون فقرات اقتصاد منطقه بدل گشت.
یکی از نکات شگفتانگیز در بررسی تجارت آغازین ایران، گسترهی جغرافیایی شبکههای مبادله است. تپهی فرحآباد در دشت دهلران خوزستان نمونهای گویاست؛ جایی که سنگ ابسیدین از شرق آناتولی، مس از مناطقی نامعلوم، صدف از خلیج فارس، بازالت از سوریه یا آناتولی مرکزی و لاجورد از افغانستان وارد میشده است. این تنوع، از وجود شبکهای منظم و آگاهانه خبر میدهد، نه دادوستدی تصادفی.
در گودینتپه، واقع در مسیر راهبردی کرمانشاه به همدان، الواح و مهرهایی از اواخر هزارهی چهارم پیش از میلاد کشف شده که نشان میدهد این مرکز تجاری، بیش از آنکه با جنوب بینالنهرین در ارتباط باشد، با شوش پیوند داشته است. شوش نهفقط یک شهر، بلکه یک «گره تجاری» بود؛ جایی که بازرگانان، بایگانی، تجارتخانه و نظام ثبت و ضبط کالا داشتند.
در تپه یحیی، شواهد روشنی از تجارت سازمانیافتهی درونمنطقهای دیده میشود. مبادلهی فیروزه با تپه ابلیس، مس با شهداد و صدف با مناطق خلیج فارس، نشان میدهد که این منطقه بخشی از یک اقتصاد شبکهای بوده است. ساکنان تپه یحیی ظروف سنگی خود را صادر میکردند و در برابر، عقیق دریافت میکردند؛ عقیقی که از مسیرهای غیرمستقیم، از شهداد و مناطق شرقی ایران میآمد.
تحول مهم در حدود ۳۴۰۰ پیش از میلاد رخ داد؛ زمانی که ساکنان تپه یحیی به نظام جدیدی از تجارت برونمنطقهای دست یافتند و ارتباط مستقیمتری با بینالنهرین و مراکز خلیج فارس برقرار کردند. این تغییر، صرفاً اقتصادی نبود؛ بلکه نشانهی پیچیدهتر شدن سازمان اجتماعی و افزایش تخصصگرایی بود.
شهداد نمونهی درخشانی از پیوند ثروت و تجارت میباشد. اشیای بهدستآمده از قبور این منطقه در نیمهی نخست هزارهی سوم پیش از میلاد، از انباشت سرمایهای حکایت دارد که نمیتوان آن را با کشاورزی به دست آورد. اقلیم خشک شهداد، کشاورزی گسترده را ناممکن میکرد. بنابراین، تنها توضیح معقول، پیوستن این منطقه به شبکهی گستردهی تجارت درونمنطقهای و برونمنطقهای است.
لاجورد شاید بهترین نماد تجارت کهن ایران باشد. این سنگ آبیرنگ از بدخشان افغانستان استخراج میشد، در شهر سوخته تراش میخورد، سپس به شوش میرسید و از آنجا به شهداد و نهایتاً شهرهای جنوب بینالنهرین صادر میشد. این مسیر طولانی، بدون سازماندهی، امنیت راهها و توافقهای تجاری ممکن نبود.
ایلام نیز در اواسط هزارهی سوم پیش از میلاد، نقش مهمی در تجارت فلزات داشت. قلع، احتمالاً از مسیرهای زمینی و از طریق سند، از افغانستان وارد میشد و سپس به بینالنهرین صادر میگردید؛ کالایی راهبردی برای تولید مفرغ.
یافتههای باستانشناسی در شمالشرق ایران از ارتباط این منطقه با درهی سند، بینالنهرین و آسیای صغیر حکایت دارد. در عصر آهن، آثار بهدستآمده از حسنلو، بهویژه در سدهی نهم پیش از میلاد، نشاندهندهی روابط تجاری از مسیرهای زاگرس با سوریه شمالی و آشور است. در مقابل، در محوطههای مادی مانند نوشیجان و گودین، شواهد تجاری اندک میباشد؛ موضوعی که احتمالاً به این دلیل است که در متون آشوری، کالاهای مادی بیشتر بهعنوان غنیمت جنگی ثبت شدهاند تا مبادلهی اقتصادی.
با شکلگیری امپراتوری هخامنشی، تجارت وارد مرحلهای تازه شد. شبکهای از راههای زمینی و دریایی، ایالتهای گوناگون این امپراتوری را به هم پیوند داد. جادهی شاهی، به طول تقریبی ۲۴۰۰ کیلومتر، از افسوس در ساحل آسیای صغیر آغاز میشد و پس از گذر از سارد، بینالنهرین و شوش، به تختجمشید و پاسارگاد میرسید. این جاده نهتنها مسیر کالا، بلکه مسیر قدرت و اطلاعات بود.
در آغاز، معاملات پولی چندان رایج نبود و مبادلات پایاپای نقش اصلی را داشت. اما با ضرب سکه به دستور داریوش اول، پول بهتدریج به ابزار اصلی دادوستد بدل شد. آثار یافتشده در مصر، از جمله آینهها و ظروف ساخت صنعتگران پارسی، نشان میدهد که تجارت نظاممند پس از کوروش گسترش یافت.
در دورهی هخامنشی، بابل به مرکز واسطهای تجارت میان فنیقیه، فلسطین، عربستان جنوبی و بینالنهرین بدل شد. فنیقیها، بهویژه بازرگانان صیدون، نقش اصلی در تجارت دریایی را بر عهده داشتند. آهن و نقره از آسیای صغیر، طلا و عاج از هند، لاجورد و عقیق از شرق و فیروزه از خوارزم، در شبکهای عظیم جابهجا میشد.
تجارتخانههای بزرگی مانند اگیبی و موراشو در بابل، نمونهای از شکلگیری بنگاههای اقتصادی قدرتمند هستند که حتی صاحب منصبان پارسی نیز در آنها سهیم بودند.
در دورهی سلوکیان، مردم و حاکمان شهرهای خود را آگاهانه در مسیرهای تجاری بنا میکردند. در این دوره، کالاها بهصورت مرحلهبهمرحله مبادله میشدند و شوش و همدان نقش ایستگاههای میانی را داشتند.
در عصر اشکانی، دو مسیر تجاری حیاتی شکل گرفت؛ یکی مسیر کنار فرات که به خلیج فارس میرسید و دیگری مسیر شمالی که از ماد و پارت عبور میکرد و به چین و جادهی ابریشم متصل میشد. شهرهای واسطهای مانند پالمیر و الحضر، از این موقعیت بهرهی فراوان بردند؛ البته تا زمانی که روابط ایران و روم دوستانه باقی ماند.
با روی کار آمدن ساسانیان، تجارت بهشدت تحت نظارت دولت قرار گرفت. بندرهای خلیج فارس بازسازی شدند، راهها ایمنسازی شد و نصیبین بهعنوان تنها مرکز رسمی مبادله با روم شناخته شد. انحصار کالاهای تجملی، از ابریشم و ادویه تا جواهر، درآمدی عظیم برای دولت ساسانی فراهم کرد.
یافتههای باستانشناسی، از مهرهای گلین تا الواح تجاری، نشان میدهد که تجارت در این دوره تابع قوانین و مقررات دقیق بوده است. روابط با چین، هرچند اغلب از طریق بازرگانان سغدی انجام میشد، ایران را به یکی از بازیگران اصلی اقتصاد جهانی آن روزگار بدل کرد. بندر سیراف نیز حلقهی اتصال ایران با هند و چین بود؛ جایی که سکههای ساسانی و چینی در کنار هم یافت شدهاند.
بررسی روند دادوستد نظاممند در ایران از نخستین روزهای شهرنشینی تا دوران ساسانی نشان میدهد که تجارت نه تنها عاملی اقتصادی بلکه بخشی جداییناپذیر از فرهنگ، سیاست و ارتباطات اجتماعی این سرزمین بود. شبکههای تجاری گسترده درون منطقهای و فرامنطقهای، زمینهساز تعاملات فرهنگی، تبادل دانش و توسعه اقتصادی ایران شدند.
این دادوستدها باعث شدند که ایران نه تنها به عنوان یک کشور کشاورز و تولیدکننده محلی، بلکه به عنوان یک مرکز مهم بازرگانی و پل ارتباطی بین شرق و غرب شناخته شود. حضور ایران در مسیرهای تجاری بزرگ مانند جاده ابریشم و دریای عمان، به تثبیت جایگاه استراتژیک آن در عرصه جهانی کمک کرد و ثروت و قدرت سیاسی را برای سلسلههای مختلف به ارمغان آورد. تاریخ تجارت ایران نمونهای بارز از پویایی و تعاملات گسترده اقتصادی است که به واسطه آن، تمدنی با سابقه هزاران سال شکل گرفت و به یکی از قطبهای مهم تجارت و فرهنگ در جهان باستان تبدیل شد.
